BỆNH TIÊU HOÁ » Hướng Dấn Tẩy Sán Dây

BS MAI : HƯỚNG DẪN TẨY SÁN DÂY- SÁN XƠ MÍT


BS MAI  HƯỚNG DẪN TẨY SÁN DÂY- SÁN XƠ MÍT :  Bênh sán dây ( sán xơ mít ) ngoài những nguy hiểm mà chúng gây ra như rối loạn tiêu hóa, đau bụng, bán tắc và tắc ruột, suy kiệt do bị chiếm dụng chất dinh dưỡng và do độc tố của nó tiết ra gây nhiễm độc cho cơ thể, ấu trùng sán còn kí sinh ở  não : gây  đau đầu,  động kinh, liệt chi, tay, nói ngọng, liệt dây thần kinh sọ não, rối loạn tâm thần,  ở mắt : làm  đau nhức mắt, tăng nhãn áp, giảm thị lực, mù.

 



BS MAI : HƯỚNG DẪN TẨY SÁN DÂY- SÁN XƠ MÍT

I. ĐẠI CƯƠNG 
 

     Bệnh sán dây còn có tên là bệnh sán xơ mít, Taeniasis.  Sán dây trưởng thành, hoặc ấu trùng sán dây ký sinh ( ăn bám) trong cơ thể người. Có hai loại sán dây dây lợn và sán dây bò.  Bệnh có đặc điểm diễn biến kéo dài, nhiều biến chứng rất nguy hiểm. Điều trị tẩy sán gặp khó khăn vì đầu sán bám chắc và  sống rất dai. Ở Việt nam tỷ lệ nhiễm sán dây đường ruột chiếm 0,5-12% , trong đó  sán dây bò chiếm 70-80%, sán dây lợn chiếm 10 - 20% , tỷ lệ nhiễm ấu trùng sán lợn  5-7%. (số liệu của viện SR KST )

II.TÁC NHÂN GÂY BỆNH 

      Sán dây bò - Taenia saginata :  dài  4 - 12 m, có 1.000 đốt,  mỗi đốt 20 - 30 mm.

      Sán dây lợn - Taenia solium và Taenia asiatica :   dài  900 đốt, mỗi đốt dài từ 10 - 12 mm, rộng 5 - 6 m.

     Con sán dây đã trưởng thành dài từ 2  - 10 mét. Cấu tạo có 3 phần :   Đầu hình cầu mang nhiều giác bám và ống miệng hút. Cổ thắt lại, không có đốt. Thân như một dải băng dài, do nhiều đốt gắn lại với nhau.    

      Sán dây có thể sống trong cơ thể con người từ 50 - 70 năm.   

      Ấu trùng sán dây lợn (Cysticercosis) hình cầu tròn hay bầu dục  7-15 mm khi phát triển đầy đủ.

III. PHƯƠNG THỨC LÂY TRUYỀN

        * Bệnh sán dây trưởng thành : người ăn phải thịt lợn, bò ( hoặc trâu, lạc đà, cừu, dê, ngựa, thỏ, chó, mèo) có ấu trùng sán chưa bị làm chết, môi trường ruột non thích hợp cho ấu trùng phát triển, sau 3 tháng  con sán trưởng thành hoàn toàn.

        * Bệnh ấu trùng sán dây lợn :  người ăn phải trứng sán dây lợn ( do không giữ vệ sinh ăn uống nhiễm phải trứng sán dây hoặc phân tươi có trứng sán dây) thường chỉ với  lượng nhỏ, chúng vào trong dạ dày, ấu trùng được nở .

         Nhưng người bị bệnh sán trưởng thành trong ruột, thì trứng sán ở đốt sán già trào ngược lên dạ dày, nở ra lượng ấu trùng lớn.

         Ấu trùng xuyên qua thành ống tiêu hóa, di chuyển đến da, cơ, mắt, hoặc não. Hiếm gặp bệnh ấu trùng sán dây bò

 IV.LÂM SÀNG 

1.Sán dây kí sinh trong ruột  gây ra các hội chứng sau :

* Hội chứng tiêu hóa : hay ứa nước miếng trong, đầy bụng,  đau bụng vùng quanh rốn, rối loạn tiêu hóa, thường có từng đợt ỉa chảy, cảm giác rất ghê tởm khi những đốt sán tự bò qua hậu môn để ra ngoài. đau  vùng hồi tràng giống như cơn đau ruột thừa, 

*  Hội chứng suy dinh dưỡng : do sán chiếm dụng thức ăn làm người bện thiếu chất , thiếu máu xanh xao, gày mòn.

* Hội chứng nhiễm độc : các chất dịch độc tiết ra từ sán dây gây tổn hại hệ thống tim mạch, cơ quan tạo máu, hệ thống thần kinh và các tuyến nội tiết, tuyến ngoại tiết. Làm người bệnh yếu mệt, chóng mặt, hoa mắt,  huyết áp hạ.

* Tắc nghẽn hoặc bán tắt nghẽn ruột phải mổ cấp cứu.

2. Ấu trùng sán dây kí sinh trong một số mô trong cơ thể như sau :

 *Ở  dưới da : có những  nốt bằng hạt đậu dễ di động, không đau, không ngứa.

 *Ở cơ vân : sờ nắn sâu mới thấy các hạt thường hình thoi.

 *Ở não :  đau đầu,  động kinh, liệt chi, tay, nói ngọng, liệt dây thần kinh sọ não, rối loạn tâm thần.

 * Ở mắt : đau nhức mắt, tăng nhãn áp, giảm thị lực, mù.

V. CHẨN ĐOÁN  

      Bệnh sán dây trưởng thành không cần xét nghiệm người bênh cũng tự biết. Nhưng để chẩn đoán xác định, người ta làm xét nghiệm:
        * Xét nghiệm phân với phương pháp phong phú và soi tươi dưới kính hiển vi tìm trứng sán.

    Các trường hợp nghi biến chứng, BS khám và cho chỉ đinh các xét nghiệm khi thấy cần thiết :

       * Sinh thiết các nốt nang sán dưới da thất hình ảnh đặc trưng của nang sán dây.

       * CT scanner não : thấy các nốt tròn  3-5 mm,  có chứa dịch,  có chấm mờ lệch tâm, có nốt đã vôi hóa.

       * Chụp MRI  khi có chỉ định can thiệp kỹ thuật, vì cần độ chính xác cao.

       * Xét nghiệm mau : Kỹ thuật ELISA huyết thanh, để  phân biệt với bệnh ấu trùng giun đũa chó

        * Soi đáy mắt tìm hình ảnh và vị trí  nang sán.

 VI. VỆ SINH PHÒNG BỆNH 

       * Để an toàn thịt phải nấu 100 độ trên 1 giờ. Nếu ăn thịt tái, sống,  ướp thịt ở -100C trong 4 ngày

       * Rau sống cần hạn chế ăn. Nếu ăn phải rửa thật sach nhiều lần dưới vòi nước.

       * Rửa tay sạch trước khi ăn và sau khi đi đại tiện. Nhất là trong gia đình có người đang bị sán dây, mà chưa tẩy ra được.

       * Nguồn phân tươi phải quản lý tốt. Nếu bị  bệnh phải chữa ngay.

       * Tiêu hủy thịt  lợn, bò có ấu trùng

VII. LƯU Ý TRONG ĐIỀU TRỊ  

1. Độc tính : tẩy sán dây bằng thuốc Tây có độc tính cao, thuốc Đông y ít độc tính hơn, đều vẫn phải thận trọng. Có các phương pháp tự giải độc ( nếu nhẹ) hay gọi cấp cứu 115 (nếu nặng) . Tốt nhất nên có bác sỹ theo dõi điều trị .

2. Chống chỉ định : không tẩy sán cho  người yếu,  phụ nữ có thai, đang bị bệnh cấp tính hoặc suy tim, suy gan, suy thận, bệnh tâm thần... dị ứng với thuốc .

3. Sau khi tẩy sán : mà 3 tháng sau không thấy đốt sán bò ra ngoài hậu môn mới là thành công.

4. Lựa chọn tẩy bằng thuốc Tây hay Đông y ?  Chưa có tài liệu thống kê so sách tỷ lệ thành công giữa hai cách xổ này. Nhưng trên thực tế chúng tôi gặp rất nhiều người bệnh bất lực, phải sống chung với con sán cả hàng chục năm. Vì rất nhiều lần tẩy thuốc tây, nhưng nó chỉ ra đuôi, còn đầu không chịu ra. Sau khi được hướng dẫn chi tiết tẩy bài thuốc Nam đặc hiệu của Viện Đông Y Trung ương , thì tống khư vĩnh viên được nó. Chưa có ca nào thất bại khi điều trị bằng bài thuốc Nam này cả.

 VIII.  ĐIỀU TRỊ TÂY Y 

       

 Phác đồ theo Quyết định số 1450/2004/QĐ-BYT của Bộ Y tế :

1. Điều trị bệnh sán dây :

 Praziquantel  (biệt dược là Binocid, Biltricid), 600 mg liều 15-20 mg/kg, liều duy nhất uống sau khi ăn 1 giờ

 Hoặc Yomesan (Niclosamide) 500 mg liều 5-6 mg/kg, liều duy nhất uống lúc đói, sau 2 giờ uống Magiesulphat 30 mg kèm và 1,5-2 lít nước.

2. Điều trị bệnh nang sán:

 Praziquantel 600 mg liều 15 mg/kg/lần X 2 lần/ngày X 10 ngày X 2-3 đợt, mỗi đợt cách nhau 10-20 ngày

 Hoặc Albendazole 7,5 mg/kg/lần X 2 lần/ngày X 30 ngày X 2-3 đợt, mỗi đợt cách nhau 10-20 ngày. Trước khi dùng phác đồ này, cần tẩy sán trưởng thành bằng Praziquantel.


IX. ĐIỀU TRỊ ĐÔNG Y  
  Sau đây là  hướng dẫn tẩy sán dây bằng bài thuốc Nam của Viện Đông Y Trung Ương , các bước tiến hành theo kinh nghiệm của Bs Mai .

 1. Chỉ định : cơ thể khỏe mới được được tẩy sổ. Nếu yếu, phải nghỉ ngơi bồi dưỡng cho cơ thể khỏe lên. Tốt hơn nữa nếu trước 1-2 ngày xổ sán được truyền dịch ( Ringer lactat , glucose mỗi thứ 1-2 bình có sự theo dõi của bác sĩ)

2. Chuẩn bị dược liệu:

                            *  Vỏ rễ lựu khô       : 60 g

                            * Hạt bí đỏ ( bí rợ)  : 100 g

                            * Hạt cau khô         :  60 g

                            * Đại hoàng             : 20 g

                            * Chỉ xác                  : 12 g

                            * Thịt heo nạc 100g  

3. Các bước chuẩn bị :

 + Bệnh nhân nhịn ăn bữa chiều hôm trước, hoặc chỉ húp cháo loãng.

 + Chuẩn bị rang hạt bí và sắc ba thứ thuốc sẵn từ chiều hôm trước :

                  * Rễ lựu : đổ vào 3 chén. Đun sôi, để nhỏ lửa , khi cạn còn 1 chén thì chắt ra

                  * Hạt cau : đổ 3 chén nước , sắc còn 1 chén

                  * Đại hoàng và chỉ xác : đổ 2 chén nước  sắc còn 1 chén.

 + Sáng hôm sau :

                  * Tốt nhất là bệnh nhân được truyền 1 bình Glucose và 1 bình Ringer Lactat (  để cho cơ thể có nhiều nước, hôm sau lượng nước tiết vào ruột dưới tác dụng của đại hoàng sẽ tăng hơn, đồng thời cơ thể sữ khỏe hơn) 

                   * Rang hạt bí và lột vỏ để sẵn. nướng thit

                   *  Đun sẵn 1 phích nước nóng và để sẵn 1 chậu to .               

                   * Nấu sẵn cháo nếp đậu xanh, thịt xay nhuyễn để ăn sau khi xổ xong sán

                   * Để sẵn nước yến vài lon ( nếu người bệnh không được khoẻ)                    

 3. Các bước tiến hành tẩy xổ  :

 + Phải có 1 – 2 người nhà  luôn ở bên cạnh để xử lý khi người bệnh mệt

 + Nhai chậm và nhai kỹ 50 g thịt heo nướng. Tiếp theo uống ½ chén thuốc sắc rễ lựu. Rồi từ từ ăn hết 50g thịt nướng còn lại. Uống hết thuốc sắc rễ lựu. Nằm nghỉ.

 + Nằm trên giường , vừa nhai hạt bí vừa uống nước thuốc sắc hạt cau.

 + Khoảng 1 tiếng sau, thấy đau bụng nhiều là con sán bị  thuốc làm cho nó khó chịu, nên quậy mạnh. Lúc này uống nước thuốc sắc đại hoàng và chỉ xác. Vẫn nằm nghỉ . 

 + Khoảng 3 tiếng sau, con sán quay cuồng dữ dội. Khi đó pha nước vào chậu khoảng 37 độ, nguội thì chêm thêm nước nóng vào. Để chậu ở nơi mà khi ngồi có thể vịn được 2 tay tránh té ngã ( đề phòng cho người yếu) 

 + Người nhà trong lúc này phải lưu ý nâng đỡ người bệnh, vì thuốc làm cho người bệnh mêt, có thể chóng mặt.

 +  Dù có mót đại tiện cũng cố gắng nín chặt hậu môn lại, chờ cho con sán ngấm thêm chất độc và đại hoàng đang còn làm cho ruột tiết ra nhiều nước hơn. .

 + Nín đến lúc không thể nín được nữa, mới ngâm hết mông vào , và mở hậu môn cho con sán bị tống ào ra một lần cùng với phân, nước, nước thuốc.

 + Trong quá trình xổ mà người bệnh mệt, cho ngậm sâm, nhấp từng ít một  nước sâm hãm đặc.

 + Rửa sạch, lau khô. Nằm nghỉ, ăn nhẹ bổ dễ tiêu như phở , cháo, súp và uống,  nước yến, nước sâm,  thuốc bổ cho mau lại sức. Không ăn uống chất chua, cay,  bia rượu.

 4. Lưu ý : tác dụng phụ của thuốc, hãn hữu có trường hợp không chịu được tác dụng phụ của thuốc, người bệnh có dấu hiệu buồn nôn nhiều, nôn trên 2 lần, mệt nhiều. Khi đó người nhà cứ bình tĩnh goi điên thoại cho xe cấp cứu 115 đến, để được xử lý kịp thời.

X. ĐỂ XỔ SÁN XƠ MÍT - SÁN DÂY THÀNH CÔNG


 
1. DƯỢC LIỆU TÊ LIỆT SÁN PHẢI ĐÚNG VÀ  ĐẢM BẢO CHẤT LƯỢNG

 1. Hạt bí ngô ( bí đỏ, bí rợ ) 
* Lựa chọn thuốc tốt : chọn hạt bí đỏ từ các quả bí lớn, chín thịt vàng đỏ, lựa lấy các hạt mẩy, phơi khô.
* Tác dụng : chủ yếu làm tê liệt các đốt sán,  
* Liều dùng : 50 - 100g / ngày, rang, ăn nhân hạt , bỏ vỏ cứng.
* Cách chế biến : rang vừa lửa cho vừa chin , vàng thơm giòn .

 2. Hạt quả cau già ( binh lang)

* Lựa chọn thuốc tốt : mua hạt cau già của các bà cụ bán trầu cau. Chọn hạt cau già, khô, mới, không bị mốc, mọt.
* Liều dung:  trẻ em trên 10 tuổi 30g,  phụ nữ  50 - 60g, đàn ông cân nặng > 70 kg có thể dùng đến  80g, dùng dạng thuốc sắc . 
*Tác dụng làm tê liệt  đầu con sán
* Cách bào chế : rửa sạch hạt cau, ủ hạt cau trong khăn ẩm, chừng 1 ngày, khi hạt cau mềm, lấy dao bén, xắt mỏng .Cất trong tủ lạnh nếu chưa sắc ngay.

3. Vỏ rễ cây lựu (Thạch lựu bì)

* Lựa chọn thuốc tốt : phải tự tay đào lấy rễ cây lựu . Không ra chợ thuốc Nam mua vì rất dễ nhầm với các rễ cây khác.
* Liều dùng: 20-60g/ ngày, dạng thuốc sắc.
*Tác dụng: làm tê liệt con sán
* Cách bào chế : 
 rửa sạch rễ lựu. Dùng dao nhỏ bén gọt lấy vỏ rễ, bỏ lõi rễ đi.

  2. DƯỢC LIỆU GÂY TỐNG HẠ PHẢI ĐÚNG VÀ CÓ CHẤT LƯỢNG 

1. Đai hoàng
: là vị thuốc Bắc, dùng bộ phận thân rễ củ của cây Đại hoàng.
* Chọn thuốc tốt
: mua ở các quầy thuốc Đông y , Đại hoàng còn tốt là thuốc mới, có màu vàng sậm, không bạc màu , không đen, không có mùi mốc , mọt. Khi cắt ra thấy có vân như gấm.  

* Liều dùng : 4 - 20 g
* Tác dụng : tăng bài tiết nước vào ống ruột , để tống sổ con sán ra.

2.  Chỉ xác ( vỏ quả chanh rừng) 
* Chọn thuốc tốt : mua ở các quầy thuốc Đông y , chỉ xác tốt thuốc mới, không mốc , mọt. 

* Liều dùng : 8 - 12 g
* Tác dụng : tăng nhu động ruột , để tống sổ con sán ra. 

3. SẮC ĐÚNG THEO CÁCH SẮC CỔ TRUYỀN 

   Cần sắc bằng siêu đất để thuốc không bị biến chất. 
   Nên cắt nhỏ thuốc, và ngâm thuốc trước khi sắc 6 -8 tiếng thì dược liệu mới ra hết được chất thuốc .

4. CƠ THỂ PHẢI CÓ ĐỦ NƯỚC ĐỂ KHI ĐUNG ĐẠI HOÀNG , NƯỚC MỚI TIẾT NHIỀU VÀO LÒNG RUỘT 

   Nếu con sán đã bị say thuốc, nhưng nước trong ruột ít cũng không tống khứ nó ra được.


5. CANH ĐỦ THỜI GIAN KHI CON SÁN SAY THUỐC MỆT MỚI DÙNG THUỐC TỐNG HẠ ( Đại hoàng , chỉ xác)  

Thông thường khoảng chừng 1 tiếng sau khi ăn xong hạt bí và uống xong nước sắc hạt cau  

                                          Chúc người bệnh tống khứ sán ra thành công ! 

Bài viết lần đầu ngày 27 /02/2012 . Bài được chỉnh sửa, bổ sung ngày 15/ 06/2014
Tư vấn theo thư điện tử, bạn sẽ được hướng dẫn chu đáo  : maibacsi@gmail.com

Chào bác sĩ. Em bị sán xơ mít. Cách đây khoảng 4 năm em có bị sán xơ mít. Triệu chứng là hay bị sán từng đũn ngắn ra theo phân. Hoặc ra trong lúc ngủ. Và có 1 lần đi ngoài bị ra rất dài, em dùng giấy vs kéo mãi mà ko hết. Rồi sau đó ko bị nữa. Cho tới khoảng cách đây 2 năm thì trường hợp tương tự lại xảy ra tiếp. Em mua thuốc xổ giun fugaca về uống thì đi ngoài ra rất nhiều sán nhỏ. Và 1 đoạn sán dài như lần trước. Từ đó đến giờ em k bị nữa. Nhưng 4 năm nay, em ăn mà k thể tăng cân được, em ko biết hiện tại mình còn mắc sán xơ mít không? Thực ra em mới phát hiện ra những j mình bị trước đây là sán xơ mít, qua 1 bài báo về 1 người đã bị, thấy giống hệt nên em mới biết.  Em ăn rất nhanh đói. Mà lại ko tăng cân được. Bs có thể giải đáp giúp em ko ạ?

BS Mai trả lời

1/Cách đây 4 năm e có bị sán xơ mít., có 1 lần đi ngoài bị ra rất dài,

 

Thông thường đốt sán già thì tự rụng và rơi ra ngoài hậu môn.

 

Một đoạn sán rất dài tự nhiên ra là do em ăn phải chất thức ăn gì đó gây khó chịu cho con sán , nên nó tìm cách chui ra ngoài. 

 

 2/ Rồi sau đó 2 năm em ko bị nữa.

 

Hai năm mà không thấy đốt sán rơi ra ngoài hậu môn chứng tỏ  lần đó con sán đã chui hết ra ngoài

 

3/Cách đây 2 năm thì tái phát , e uống  fugaca thì ra 1 đoạn sán dài như lần trước.

 

Vậy là em nhiễm lại con sán dây khác. Và nó lại tự chui ra ngoai hết

 

4/ Từ đó đến giờ em k bị nữa.

 

5/ Nhưng 4 năm nay, e ăn nhanh đói, ăn nhiều mà k thể tăng cân được, em ko biết hiện tại mình còn mắc sán xơ mít không?

 

- Có nhiều nguyên nhân, bác sĩ phải hỏi bệnh rất kỹ và yêu cầu xem một số xét nghiệm về chuyển hoá mới kết luận : ăm nhiều mà vẫn gày do đâu 

 

- Hiện tại có khả năng em không bị sán xơ mít nữa vì không có đốt sán ra ngoài. Cẩn thận hơn em nên xét nghiệm phân bằng phương pháp phong phú soi tươi để tìm trứng sán xơ mít nhé ( làm XN tại khoa vi trùng , một bệnh viện tuyến tỉnh hay thành phố )

 



CÁC BÀI KHÁC